Keukenverlichting: werkblad, kookeiland en onderkastverlichting

Hoeveel licht heb je op het aanrecht nodig?

Licht.de, het voorlichtingsplatform van de Duitse verlichtingsindustrie, noemt 500 tot 650 lux op de werkvlakken van een keuken, en minstens 500 lux. Lux is de hoeveelheid licht die op een vlak valt. De reden is praktisch: je werkt met messen, hete pannen en kleine verschillen in kleur en gaarheid, en dat vraagt ongeveer evenveel licht als een bureau.

Die 500 lux hoeven niet in de hele keuken. De vloer en de doorgang hebben genoeg aan algemeen licht; de hoge waarde hoort op het werkblad, de kookplaat en de spoelbak. Daarom werkt een keuken met twee soorten licht: algemeen licht van het plafond en gericht werklicht op het blad. Hoeveel lumen je voor het algemene licht nodig hebt, reken je uit met de lumen-rekentool.

Waarom geeft de plafondlamp schaduw op het werkblad?

Aan het aanrecht sta je met je rug naar de kamer en je gezicht naar de wand. Een lamp in het midden van het plafond hangt dus achter je, en je hoofd en schouders werpen precies daar schaduw waar je snijdt. Een fellere lamp op dezelfde plek lost dat niet op: de schaduw blijft waar ze is.

Het werklicht moet daarom van boven en van vóór je komen. Er zijn twee manieren:

• Onder de bovenkasten: armaturen of ledstrips aan de onderkant van de hangkasten verlichten het blad van dichtbij, zonder schaduw.
• Spots in het plafond boven de voorrand van het werkblad: bij een keuken zonder bovenkasten zet je een rij spots boven de voorkant van het blad, niet boven het looppad. Zo valt het licht vóór je op het blad.

Licht.de raadt voor het algemene licht minstens twee verspreide plafondlampen of verdeelde downlights aan, of een kabel-, stang- of railsysteem, in plaats van één lamp in het midden.

Onderkastverlichting: waar monteer je ze en waar let je op?

Onderkastverlichting is het efficiëntste werklicht in een keuken: dichtbij, schaduwvrij en vaak met weinig vermogen. Een paar punten maken het verschil tussen goed en storend.

• Afscherming naar voren. Licht.de benadrukt dat onderbouwarmaturen naar voren afgeschermd moeten zijn, zodat hun licht niet verblindt. Monteer ze tegen de voorkant van de kastbodem achter de rand van de kast, of kies een profiel met een opstaande lip.
• Een diffuser tegen puntjes. Een glanzend werkblad of een tegelwand spiegelt elke led als een rij puntjes. Een ledstrip in een aluminium profiel met opaal afdekking geeft een egale lichtlijn. Welke strip je kiest, staat in ledstrip kiezen.
• De hele lengte. Laat de verlichting over zo veel mogelijk van het werkblad lopen. Een korte armatuur boven één stuk laat de rest van het blad in het halfduister.
• Makkelijk schoon te maken. Licht.de raadt een gladde afdekking van glas of kunststof aan; in een keuken komt vet op alles terecht.
• Apart schakelen. Werklicht staat los van het algemene licht, met een schakelaar bij het werkblad of aan de armatuur.

Een keuken kent geen aparte zone-indeling zoals de badkamer, maar boven de spoelbak en de kookplaat is een gesloten armatuur met een afdekking praktisch: vocht en vet blijven buiten.

Hoe hoog hang je lampen boven een kookeiland?

Dat hangt af van wat je aan het eiland doet. Zit je er op barkrukken aan te eten, dan gelden dezelfde regels als boven een eettafel: licht.de noemt ook voor een eetbar ongeveer 60 cm tussen blad en onderkant van de lamp, en tot 75 cm werkt goed. Sta je er vooral aan te werken, dan hangen de lampen in de praktijk iets hoger, 70 tot 85 cm boven het blad. Zo kijk je staand over het eiland heen de kamer in en stoot niemand zijn hoofd bij het buigen over het blad.

Omdat een eiland meestal 90 tot 95 cm hoog is, komt de onderkant van de lamp dan op zo’n 160 tot 180 cm boven de vloer, ongeveer op ooghoogte van wie staat. Kies daarom lampen die de lichtbron afschermen: een dichte kap, een diepe cilinder of een opaal diffuser. Een kale lamp in helder glas kijkt je daar recht aan.

Hoeveel lampen en op welke afstand?

De verdeling volgt dezelfde logica als boven een lange eettafel. Laat de lampen samen ongeveer twee derde van de lengte van het eiland beslaan en houd aan elk uiteinde minstens 30 cm vrij. Boven een eiland werken kleinere kappen met wat meer lucht ertussen meestal beter dan boven een eettafel: reken met 30 à 40 cm tussen de kappen en een diameter van hoogstens 35 cm, en nooit meer dan de helft van de diepte van het eiland. Een enkele balk van ongeveer twee derde van de lengte is het alternatief en geeft het meest gelijkmatige werklicht.

Hangt er een kookplaat in het eiland met een plafondafzuiging erboven, dan blijven de hanglampen uit de stoom- en vetzone boven de kookplaat. Verdeel ze dan over het deel van het eiland waar je werkt of eet, en laat de afzuigkap met ingebouwde verlichting de kookplaat verlichten.

Welke kleurweergave en lichtkleur kies je in de keuken?

In de keuken telt kleurweergave extra, omdat je eten op kleur beoordeelt. Licht.de vraagt minstens Ra 80, en liever Ra 90 of meer, zodat eten natuurlijk en appetijtelijk oogt. Bij een lage kleurweergave zie je slechter of kip gaar is, of een avocado rijp, en ogen tomaten bruin. Op de verpakking staat het als Ra of CRI. Meer daarover in kleurweergave (CRI) uitgelegd.

Voor het werklicht is 3000 K een veelgebruikte lichtkleur: wit genoeg om helder te werken, warm genoeg om niet klinisch te ogen naast een woon- of eetkamer. In een open keuken die aansluit op de leefruimte is 2700 K voor het algemene licht en de hanglampen boven het eiland een goede match. Mengen kan, maar houd lampen die je samen ziet in dezelfde kleur. Zie ook lichtkleur kiezen.

Hoe verdeel je het algemene licht en de kastverlichting?

Het algemene licht maakt de keuken veilig om in te lopen en makkelijk schoon te houden. Verdeel het over het plafond in plaats van één lamp in het midden; bij een langwerpige keuken werkt een rail of een rij downlights goed. Wil je spots, lees dan eerst spots plannen, want een raster boven het looppad helpt het werkblad niet.

Kastverlichting is de laag die de keuken ’s avonds zacht maakt: een ledstrip in een vitrinekast of onder open planken. Houd ze op een eigen schakelaar, zodat je na het koken het werklicht uit kunt doen en alleen de kasten en het eiland laat branden.

Welke fouten zie je het vaakst in de keuken?

1. Eén plafondlamp die je eigen schaduw op het werkblad legt.
2. Spots boven het looppad in plaats van boven de voorrand van het werkblad.
3. Onderkastverlichting zonder afscherming, zodat je vanaf de tafel in de leds kijkt.
4. Losse ledpuntjes die spiegelen in een glanzend blad.
5. Een lage kleurweergave of koel licht dat eten grauw maakt.
6. Hanglampen te laag boven een eiland waaraan je staat, of te hoog boven een bar waaraan je zit.