Ledlampen dimmen: de juiste dimmer, en wat te doen bij flikkeren of brommen

Welke ledlampen kun je dimmen?

Alleen de lampen waarop “dimbaar” staat. Een ledlamp bevat een kleine voeding, de driver, die de netspanning omzet in de stroom voor de leds. Alleen een driver die daarvoor ontworpen is, begrijpt wat een dimmer doet. De Europese ecodesignregels verplichten fabrikanten om op de verpakking te zetten als een lamp niet dimbaar is of alleen met bepaalde dimmers werkt.

Een niet-dimbare ledlamp op een dimmer is geen kleinigheid. Signify, de fabrikant van Philips Hue, waarschuwt dat dat flikkeren, brommen en zelfs schade aan lamp en schakelaar kan geven.

Bij armaturen met ingebouwde led bepaalt de driver hoe je dimt. Er zijn vier mogelijkheden: met een gewone wanddimmer (fasedimming), met een stuursignaal zoals DALI of 1–10 V, draadloos via een app, of helemaal niet. Het staat in de productgegevens, meestal als “dimbaar (fase-afsnijding)”, “triac-dimbaar” of “DALI”.

Hoe werkt een gewone dimmer?

De netspanning is een wisselspanning van 50 Hz: honderd halve golven per seconde. Een wanddimmer knipt van elke halve golf een stuk af. Een gloeilamp krijgt zo minder energie en gloeit minder fel. Een ledlamp reageert anders: de driver meet hoeveel er afgeknipt is en vertaalt dat naar een lagere stroom door de leds.

Daar zit de moeilijkheid. Hoe goed dat vertalen lukt, hangt af van de combinatie. Het Amerikaanse Pacific Northwest National Laboratory onderzocht dat voor het Amerikaanse ministerie van Energie en stelde vast dat dimproblemen met led meestal door een slechte combinatie van lamp en dimmer komen, niet door een slechte lamp. Wat een fabrikant over het dimbereik zegt, is een mogelijkheid die je pas haalt met de juiste dimmer.

Fase-afsnijding of fase-aansnijding: wat is het verschil?

Er zijn twee manieren om een stuk van de golf af te knippen. Bij fase-aansnijding schakelt de dimmer elke halve golf pas na een tijdje in, en knipt hij het begin weg. Bij fase-afsnijding schakelt hij meteen in en verderop in de golf weer uit, en knipt hij het einde weg.

Waarom past fase-afsnijding meestal beter? Veel led-drivers trekken hun stroom niet gelijkmatig, maar in korte pieken. Volgens het onderzoek van het Pacific Northwest National Laboratory zijn die terugkerende stroompieken bij ledlampen vaak vijf tot tien keer groter dan de gemiddelde stroom. Een dimmer met fase-aansnijding schakelt midden in de golf abrupt in en geeft zo precies de stroomstoot die zulke drivers slecht verdragen. Dat hoor je als brommen en zie je als onrustig dimmen.

Het is geen wet. Sommige lampen werken beter met fase-aansnijding, en de fabrikant zegt dat dan in de productgegevens. Volg dat advies, en wantrouw algemene uitspraken als “werkt met alle dimmers”.

Minimale en maximale belasting: de meest gemaakte fout

Elke dimmer heeft een minimale en een maximale belasting in watt. Onder het minimum krijgt de dimmer niet genoeg stroom om zelf goed te werken. Oude dimmers zijn gemaakt voor gloei- en halogeenlampen. In het Amerikaanse onderzoek lag de minimale belasting van de meeste geïnstalleerde dimmers rond 40 W. Hang je daar twee ledlampen van 5 W aan, dan zit je ver onder het minimum.

Leddimmers zijn daar wel op gemaakt. De Belgische fabrikant Niko geeft voor zijn draaiknopdimmer voor ledlampen (310-04901) een bereik van 4 tot 200 W, met een instelbaar minimum om knipperen of uitdoven op de laagste stand te vermijden en een instelbaar startniveau zodat ook moeilijke ledlampen aanspringen. Dat is het soort gegevens waar je naar zoekt.

Ook het maximum werkt anders. Door die stroompieken belast een ledlamp de dimmer meer dan haar wattage doet vermoeden. Fabrikanten geven daarom een apart ledmaximum op, dat lager ligt dan het maximum voor gloeilampen. Staat dat er niet, dan raadt het Amerikaanse rapport aan om het maximum voor gloeilampen door vijf tot tien te delen: een dimmer van 600 W zou dan nog 60 tot 120 W aan ledlampen sturen.

Flikkeren, nagloeien, brommen: oorzaak en oplossing

De meeste dimproblemen herken je aan wat je ziet of hoort. De tabel volgt de verschijnselen die het Amerikaanse onderzoek beschrijft, met de oplossing die thuis het vaakst werkt.

Nagloeien verdient uitleg. Een tweedraadsdimmer zit in serie met de lamp en heeft geen eigen verbinding met de nulgeleider. Om zijn elektronica te voeden, laat hij ook in de uitstand een heel kleine stroom door de lamp lopen. Een gloeidraad merkt daar niets van, een led-driver soms wel: die begint te werken en de lamp gloeit zwak of knippert in het donker. Een dimmer met een aansluiting op de nulgeleider, een driedraadsdimmer, heeft dat probleem niet. Kijk of er een blauwe draad in de schakeldoos zit voor je een dimmer koopt.

Flikkering die je niet ziet, maar wel merkt

Sommige ledlampen flikkeren zo snel dat je het niet bewust ziet. Je merkt het aan een stroboscopisch effect: een draaiende ventilator of een bewegende hand lijkt te haperen, of er lopen strepen door een video. Sinds 1 september 2021 geldt in de EU een grens voor zichtbare flikkering (Pst LM hoogstens 1,0) en voor het stroboscopische effect (SVM hoogstens 0,9, sinds 1 september 2024 hoogstens 0,4).

Die grenzen gelden bij vol vermogen. Voor gedimd licht bestaat er geen Europese grens. Een lamp die op 100 procent rustig brandt, kan op 20 procent dus wel flikkeren. Fabrikanten die het meten, vermelden de waarden in hun technische gegevens. Koop je lampen voor een ruimte waar je vaak gedimd zit, dan is dat een vraag die het stellen waard is.

Kun je een ledlamp vanaf twee plaatsen dimmen?

Niet met elke dimmer. Een gewone draaiknopdimmer werkt alleen in een enkelpolige schakeling, met één schakelpunt. Niko schrijft dat bij de genoemde leddimmer letterlijk: niet geschikt voor wissel- of kruisschakelingen. Wil je in een hal of een woonkamer met twee deuren vanaf twee plaatsen dimmen, dan heb je een dimmer met nevenbediening nodig, of een draadloze oplossing waarbij de tweede bediening een draadloze drukknop is. Laat een elektricien de schakeling bekijken: bij een wisselschakeling zitten er meer draden in de doos dan bij een gewone schakelaar.

Dimmen zonder klassieke dimmer

Je hoeft niet altijd een dimmer in de muur te plaatsen. Er zijn vier andere wegen.

• Lampen die met de gewone schakelaar dimmen. Lucide verkoopt filamentlampen met “3 StepDim”: ze dimmen in drie standen met de bestaande lichtschakelaar en onthouden de laatste stand. Er bestaan ook plafondlampen die je met een gewone schakelaar dimt.
• Slimme lampen. Een lamp met wifi, Bluetooth of Zigbee dimt zelf, bediend met een app, een draadloze knop of je stem. Zet zo’n lamp nooit achter een wanddimmer: ze heeft constante spanning nodig. Lucide schrijft bij de driver van zijn slimme 48 V-railsysteem uitdrukkelijk dat die dimbaar is via de app en niet compatibel met een gewone wanddimmer.
• Ledstrips. Een ledstrip dim je via de voeding of via een controller tussen voeding en strip. Een gewone wanddimmer werkt alleen met een voeding die als “triac-dimbaar” is opgegeven. Meer in ledstrip kiezen.
• Stuursignalen. Voor grotere installaties is een systeem als DALI, waarbij de dimmer een digitaal signaal naar elke driver stuurt, betrouwbaarder dan fasedimming. Het vraagt wel een extra stuurdraad of een draadloze variant.

Dim-to-warm: dimmen zoals een gloeilamp

Een gloeilamp werd bij het dimmen warmer van kleur. Een gewone ledlamp niet: die wordt gedimd alleen zwakker, en oogt daardoor ’s avonds kil. Dim-to-warmlampen doen het wel: Lucide geeft voor zijn dim-to-warm GU10-spot 3000 K op vol vermogen en 2200 K gedimd, met een compatibele dimmer. Hoe je de lichtkleur verder kiest, staat in lichtkleur kiezen.